Aptomat không gạt lên được, hoặc vừa gạt lên đã tụt xuống, là vì nó vẫn phát hiện lỗi trong mạch: còn thiết bị chập, còn chỗ rò điện, hoặc aptomat chưa nguội sau khi ngắt do quá tải. Cũng có khi cơ cấu bên trong aptomat đã hỏng. Cách làm: gạt cần xuống hết cỡ trước, rút hết thiết bị trên nhánh, chờ vài phút rồi gạt lên. Nếu vẫn tụt khi không có tải nào, lỗi ở dây hoặc aptomat, cần gọi thợ.
| Dấu hiệu | Nguyên nhân có thể | Việc làm trước | Khi nào gọi thợ |
|---|---|---|---|
| Cần gạt nằm lưng chừng, không lên | Chưa gạt xuống hết để nạp lại cơ cấu | Gạt xuống hết cỡ rồi gạt lên | Nếu làm đúng vẫn không lên |
| Gạt lên được nhưng tụt ngay | Còn chập hoặc rò trên nhánh | Rút hết tải, tắt thiết bị đấu cố định | Rút hết vẫn tụt |
| Vừa ngắt vì quá tải, gạt lên tụt lại | Bộ ngắt nhiệt còn nóng | Chờ 5–10 phút rồi thử | Nếu nóng và có mùi khét |
| Aptomat chống giật tụt, trời mưa | Ẩm ở ổ cắm ngoài trời, hộp nối | Ngắt riêng nhánh ngoài trời | Khi phải đi lại dây |
| Gạt lỏng, không có lực lò xo | Cơ cấu bên trong gãy | Không cố gạt | Thay aptomat |
Hiểu cái cần gạt của aptomat
Aptomat có ba vị trí: bật (lên), tắt (xuống), và vị trí ngắt do sự cố. Với nhiều loại aptomat, khi ngắt vì lỗi, cần gạt dừng ở giữa hoặc tụt hẳn xuống. Muốn đóng lại, phải gạt xuống hết cỡ trước để cơ cấu bên trong nạp lại lò xo, sau đó mới gạt lên. Nhiều người gạt thẳng lên từ vị trí lưng chừng nên thấy "kẹt".
Vì sao gạt lên lại tụt xuống
Còn chập mạch. Một thiết bị cháy, phích cắm chập, dây chuột cắn. Chỉ cần còn cắm là aptomat ngắt tức thì.
Còn rò điện (với aptomat chống giật). Nước mưa vào ổ cắm ngoài trời, máy bơm ẩm, bình nóng lạnh rò. Aptomat chống giật sẽ không cho đóng lại khi dòng rò còn vượt ngưỡng.
Bộ ngắt nhiệt chưa nguội. Khi ngắt vì quá tải, thanh lưỡng kim bên trong aptomat bị cong do nóng. Phải chờ nó nguội vài phút mới đóng được.
Aptomat hỏng. Aptomat cũ, từng cắt dòng chập lớn, có thể gãy chốt, hỏng lò xo. Lúc này dù không có tải, gạt lên vẫn tụt hoặc không có lực.
Đấu sai sau khi sửa điện. Với aptomat chống giật, nếu dây trung tính của nhánh này bị đấu chung với nhánh khác, dòng đi và về không cân nên nó ngắt ngay. Hay gặp sau khi lắp thêm đèn, thêm ổ cắm.
Cách xử lý từng bước
- Không đứng trên sàn ướt, không đi chân trần khi thao tác ở hộp điện.
- Xác định aptomat nào không lên. Nếu là aptomat tổng mà các nhánh đều bình thường, xem mục gọi thợ bên dưới.
- Gạt các aptomat nhánh xuống hết. Thử gạt aptomat tổng lên. Nếu tổng lên được, bật lần lượt từng nhánh. Nhánh nào vừa bật là tổng hoặc chính nó ngắt thì lỗi nằm ở nhánh đó.
- Với nhánh lỗi, rút mọi phích cắm, tắt công tắc bình nóng lạnh, máy bơm, đèn.
- Gạt aptomat nhánh xuống hết cỡ, chờ 5 phút nếu vừa quá tải, rồi gạt lên.
- Nếu lên được, cắm lại từng thiết bị. Thiết bị nào làm tụt thì để riêng, mang đi sửa.
- Nếu rút hết mà vẫn không lên, lỗi nằm ở dây, ổ cắm hoặc aptomat. Trước khi tháo bất kỳ mặt ổ cắm nào, ngắt aptomat tổng, dùng bút thử điện kiểm tra cả hai lỗ để chắc đã hết điện. Không quen việc thì dừng ở đây và gọi thợ.
Không nên làm
- Không giữ cần gạt ở vị trí bật bằng tay, băng keo hay dây buộc. Làm vậy chỉ khiến dòng lỗi tiếp tục chạy và có thể gây cháy.
- Không nối tắt, bỏ qua aptomat.
- Không thay aptomat to hơn để "cho lên được". Lỗi vẫn còn, chỉ là không có gì ngắt nữa.
- Không tự tháo aptomat tổng. Cọc đầu vào của nó nối thẳng với công tơ và luôn có điện.
Khi nào phải gọi thợ hoặc điện lực
- Rút hết tải mà aptomat vẫn không lên.
- Aptomat tổng không lên khi mọi nhánh đã ngắt.
- Có mùi khét, vỏ aptomat nóng hoặc đổi màu.
- Nhánh lỗi là nhánh bình nóng lạnh hoặc máy bơm có rò điện.
- Aptomat trong hộp công tơ hoặc ở cột không lên: gọi tổng đài điện lực trên hoá đơn tiền điện.
Thợ sẽ đo điện trở cách điện của nhánh để biết dây chạm đất ở đâu, thay aptomat hỏng, sửa mối nối. Giá thay một aptomat nhánh gồm tiền aptomat theo hãng và tiền công, là khoảng tham khảo từ vài trăm nghìn đồng tuỳ nơi.
Câu hỏi thường gặp
Aptomat tự ngắt không bật lên được là bị gì?
Thường là do trong mạch còn lỗi: thiết bị chập, dây chạm đất hoặc rò điện. Rút hết thiết bị rồi thử lại. Nếu vẫn không bật được khi không có tải, nhiều khả năng dây âm tường hoặc chính aptomat đã hỏng.
Aptomat chống giật không gạt lên được phải làm sao?
Aptomat chống giật tụt ngay là còn dòng rò. Ngắt riêng từng thiết bị và từng nhánh con, đặc biệt ổ cắm ngoài trời, máy bơm, máy giặt, bình nóng lạnh. Không tìm ra thì gọi thợ đo cách điện.
Aptomat không gạt lên được có phải thay mới không?
Chưa chắc. Phần lớn trường hợp aptomat vẫn tốt, chỉ là trong mạch còn chập hoặc rò nên nó không cho đóng. Chỉ khi đã rút hết tải, đã gạt xuống hết cỡ mà cần gạt vẫn lỏng, không có lực lò xo, hoặc vỏ đã cháy, mới cần thay aptomat mới cùng dòng định mức.
Aptomat gạt lên hay xuống là bật?
Với aptomat lắp đúng chiều trên thanh ray, gạt lên là bật (đóng điện), gạt xuống là tắt. Nhiều loại có chữ ON/OFF hoặc ký hiệu I/O trên cần gạt; I là bật, O là tắt. Nếu hộp điện lắp ngang, xem ký hiệu trên thân để biết chiều.